Inside Out: Medical Digital Imaging and Art
Inside Out: Medical Digital Imaging and Art is a publication on the wonderful world of medical (digital) imaging. What is it’s relationship with art? How have artists over the years been inspired by the fantastic images of the inside of our body? What is the outcome of collaborations between artists and scientists in the field of medical imaging?

Inside Out is subsidized by the Dutch Medical Journal Society Fund as a part of a series of publications on Medicine & Society, published by Bohn, Stafleu van Loghum. Inside Out is expected to be published in Spring 2007.

Introduction
The human anatomy and pathology have been captured by artists in various ways during history. Since the Renaissance ‘scientists-artists’ – with Leonardo da Vinci as a shining example – manifested the body and trusted their visual discoveries to paper.

The introduction of the microscope in the 18th century started the development of medical imaging technologies. X-ray and echography were next in line, followed by scanning techniques: those non-invasive techniques show the processes inside the body without having to ‘open’ it. In the 21st century almost all medical specialism involve medical imaging in one way or another.

Art and medicine are, and have always been, interwoven. Numerous initiatives have been set up, in which medical scientists and artists are working closely together. For the artists a unique possibility to gain inspiration from the world of medical science, for the scientist an eye-opener to see medical science through the perspective of an artist. Inside out describes this interaction between medical digital imaging and art, and the result of this interaction for both science and art.

Visualization has played a central role in Western science from the Renaissance onwards. In general, visual perception is vital for both art and science. We will look in retrospective at the history of medical imaging to realize the importance and influence of aesthetics and art on visualization. Starting with the unity of anatomy and art in the sixteenth and seventeenth century, when artists were needed to visualize what the anatomist lay bare, we will gallop through time to follow mankind in his attempts to unravel step-by-step the mystery that lies beneath the skin. And see how visual technologies as photography, microscopy, X-ray and scanning techniques contribute to how medicine was operated at a certain place and time. To put the relationship between medical (digital) imaging and art in perspective, a broad historical overview of medical imaging techniques is given in this chapter. We will touch on the most important ones and their embracement with art. The outline ends with the marriage of x-ray with computers, resulting in medical digital imaging techniques like the scanning devices, which lay the foundation for the following chapters.

“A picture is worth a thousand words, but a scan needs a million words to be understood.”
J. Dumit in: Picturing Personhood (2004)

This chapter deals with the (mis-)interpretation of scientific images. Through the increasing supply of advanced, sophisticated and user-friendly imaging techniques, science visualization becomes easier and image manipulation more common. We – as the public – should be aware of the possibility of misinterpretation of scientific data through manipulation with easy to use image-processing programmes. And scientists should take the time to understand complex data-acquisition tools and avoid the risk of – most of the times unintentionally – manipulating data by presenting them in a clear-cut, selected or simplified way.
We will look at wonderful scientific images, published in different media, and show how the line between scientific misconduct and aesthetic enhancement is blurring. The dangers of data beautification need to be addressed. While looking at the intrinsic beauty of science, we will bare in mind how science is visualized and what the consequences are for the image itself.

In this chapter collaborations between scientists and artists will be used as a starting point to look at the interstice between science and art, particularly medical imaging and art. The human body has always seized upon the imagination of artists, and medical imaging is part of it. Microscopy, x-rays, Magnetic Resonance Imaging (MRI), Computed Tomography (CT), Positron Emission Tomography (PET), endoscopy and echoscopy have become an inexhaustible source of inspiration. It has been a field in which artists and scientists work closely together. They seek the interaction and dive into a real conversation and interaction with each other, which leads to new insights of both worlds. Scientists willingly cooperate and in some cases generate the resources by handing over data. In the case of medical imaging, the artist relies upon the scientist to get the high-tech medical images. But what are the benefits for the scientist? Examples will show us the processes of interaction within science and art collaborations. Instead of taking the end product as a given, we will look at the underlying processes as: asking questions, observing, exploring and testing. All in which the visual has a central role.

In this chapter we will see how the representation of science requires the input of both scientists and artists to disseminate and test scientific knowledge. One evocative example comes from the animated science documentary Walking with Dinosaurs. The series have not only served as a tool for disseminating knowledge but has actively shaped scientific claims.

We will see how tools of visualization move between entertainment and scientific investigation. We will take Virtual Reality – in it’s different forms – as an example where science and art meet, and as a continuation of the tendency of ‘true to nature’ documentaries as Walking with dinosaurs, and the introduction sequence of Fight Club. Within Virtual Reality we see a multidisciplinary approach of game developers, artists, engineers, scientists and technicians collaborating, resulting in a whole greater than its parts, made possible by the development of new medical digital imaging techniques. Were medicine meets Virtual Reality, we see a merge of medical imaging, animation, serious games and art.

The Dutch Medical Journal Society Fund finances projects directed to Medicine & Culture, Medicine and Art being one. The Dutch publisher Bohn, Stafleu van Loghum publishes the series of books, including ‘Inside Out’: Medical Digital Imaging and Art’ by Sabine E. Wildevuur. It will be published in English.

Institutional Setting
- Department of Arts and Culture, Art History in Relation to the Development of Science and Technology, University Maastricht (NL);
- Centre for Visual Studies, Department of the History of Art, University of Oxford (UK);
- Dutch Medical Journal Society Fund, Amsterdam (NL).

Expert Committee
xb7 Ken Arnold, Head of Public Programmes, Wellcome Trust, London (UK).
xb7 Prof. dr. J. Van Dijck, Professor of Television, Media and Culture, Department of Mediastudies, University of Amsterdam (NL). Author of The Transparent Body. A Cultural Analysis of Medical Imaging, which describes how medical imaging techniques influences our individual perception of the body.
xb7 Prof. dr. M. Huijer, medical doctor/philosopher, Department of Philosophy, University of Groningen (NL). Professor in Gender and Biomedical Sciences (Opzij-chair), University Maastricht (NL).
xb7 Prof. dr. M. Kemp, Professor of the History of Art, University of Oxford (UK). The continuing theme of his research has been the relationship between scientific models of nature and the theory and practice of art.
xb7 Prof. dr. J. Overbeke and Prof. dr. J.C. Molenaar (emiritus), members of the Dutch Medical Journal Society Fund Committee;
xb7 Prof dr. R. Zwijnenberg, Professor of Art History and Theory, in relation to the development of Natural Science and Technique, Faculty of Arts and Culture, University Maastricht (NL). Project leader of ‘The mediated body’ . The general aim of this program is to describe and conceptualise the interrelations between knowledge formation, representational conventions, technological interventions, cultural dissemination, and subjective experiences that mediate the human body and its boundaries.

Abercrombie MLJ. The Anatomy of Judgement: An investigation into the processes of perception and reasoning. London: Free Association Books, 1989.

Anker S, Nelkin D. The Molecular Gaze: Art in the Genetic Age. New York: Cold Spring Harbor, 2004.

Arends B, Slater V (ed). Talking back to science: Art, science and the personal. London: The Wellcome Trust, 2004.

Art and the brain. Journal of Consciousness Studies; controversies in science and the humanities. 1999: Vol. 6, No 6-7, June/July 1999.

Arends B, Thackara D (ed). Experiment: conversations in art and science. London: The Wellcome Trust, 2003.

Beautification and fraud. Editorial Nature Cell Biology fevr 2006:vol8:nr2:101-2.

Beaulieu A. The Space Inside the Skull: Digital Representations, Brain Mapping and Cognitive Neuroscience in the Decade of the Brain. Amsterdam, 2000.

Blume S. Insight and Industry: On the dynamics of Technological Change in Medicine. Massachusetts: MIT Press, 1992.

Campbell P. Seeing and seeing: visual perception in art and science. Physics education Special Feature: Physics and Art 2004: 39 (6); 473-80.

Cartwright L. Screening the body. Minnesota: University of Minnesota Press, 1995.

Dumit J. Picturing Personhood: Brain Scans and Biomedical Identity. New Jersey: Princeton University Press, 2004.

Dijck J van. Picturizing science: The science documentary as multimedia spectacle. International Journal of Cultural Studies, 2006: Vol 9(1): 5-24.

Dijck J van. The Transparent Body: A Cultural Analysis of Medical Imaging. Seattle: University of Washington Press, 2004.

Ede S. Science and Art. Calouste Gulbenkian Foundation, 2005.

Ede S. Strange and Charmed: Science and the Contemporary Visual Arts. Calouste Gulbenkian Foundation, 2000.

Einfach komplex – Bildbaume and Baumbilder in der Wissenschaft. Edition Museum fur Gestaltung Zurich, 2005.

Elkins J. Visual Studies: A sceptical introduction. New York: Routledge, 2003.

Elkins J. The Domain of Images. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1999.

Elkins J. Art History & Images that are not art. Art Bulletin 77(Dec 1995).

Ellis RD. The dance form of the eyes. Journal of Conscious Studies; controversies in science and the humanities, Vol. 6, No 6-7, June/July 1999;161-75 .

Encyclopedia Anatomica. Koln: Taschen GmbH, 2001.

Foucault M. The Birth of the Clinic: An Archeology of Medical Perception NY: Random House, 1975.

Frenkel F. Envisioning Science: The Design and Craft of the Science Image. Boston: MIT Press, 2002.

Gabo N. Of divers arts. New York, Pantheon books, 1962.

Galison PL, Jones CA. Picturing Science, Producing Art. Boston: HS, 1998.

Gamwell L. Beyond the Visible-Microscopy, Nature, and Art. Science 2003;299:49-50.

Gamwell L. Exploring the Invisible: Art, Science and the Spiritual. Princeton: Princeton Un. Press, 2002.

Gerchow J. Ebenbilder. Kopien von Kxf6rpern- Modelle des Menschen. Essen: Hatje Cantz Verlag, 2002.

Gere C. The Brain in a Vat. Studies in History and Philosophy of Science Part C; Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences. Volume 35, Issue 2; 219-436, June 2004.

Gould SJ, Purcell RW. Crossing Over; Where Art and Science Meet. New York: Three Rivers Press, 2000.

Gray C. Anatomy Art: Fascination beneath the strafcel. BMJ 2001;323;698.

Gregory RL, Gombrich EH. Illusion in Nature and Art. London: Gerald Duckworth & Company Limited, 1973

Von Hagens G. Kxf6rperwelten: de fascinatie van echtheid. Expositiecatalogus.

Henderson, Linda Dalrymple. Writing Modern Art and Science – An Overview. Science in Context 17(4), 423-466 (2004).

Humphrey N. Cave Art, Autism, and the Evolution of the Human Mind. Journal of Conscious Studies; controversies in science and the humanities, Vol. 6, No 6-7, June/July 1999;116-22.

Identity and alterity: figures of the body 1895/1995. La Biennale di Venezia, 46. Esposizione Internazionale d’Arte. Venetixeb: Marsilio Editori, 1995.

Jezzard P, Matthews PM, Smith SM. Functional MRI: an introduction to methods. New York: Oxford University Press Inc., 2001.

Kemp M. From science in art to the art of science. Nature 2005: Vol 434; 308-9.

Kemp M. Womb with a view? All is not as it seems in a television programme on the life of a fetus. Nature 2005; 432:

Kemp M. Leonardo. New York: Oxford University Press, 2004.

Kemp M. A fluid definition of Art: Viewing images of liquid crystals as art raises complex questions. Nature 2004:VOL429: 3 June 2004;506.

Kemp M. Seen and Unseen. Visual Angles on Art and Science. NY: Perseus Book Groups, 2003.

Kemp M. Science in Culture: Knowing Neurones, A Dynamic Installation highlighting the fluidity of brain function. Nature 2002: Vol 416;265.

Kemp M. Visualizations: the Nature book of art and science. Oxford: Oxford University Press, 2000.

Kemp M. Wallace M. Spectacular Bodies: The Art and Science of the Human Body from Leonardo to Now. London: Hayward Gallery Publishing, 2000.

Kemp M. Leonardo da Vinci: the Marvellous Work of Nature and Man. London: J.M. Dent & Sons Ltd, 1981.

Kevles, Bettyan Holtzmann. Naked to the Bone: medical imaging in the twentieth century. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 1997.

Kooijmans L. De doodskunstenaar: De anatomische lessen van Frederik Ruysch. Amsterdam: Bert Bakker, 2004.

Latour B, Weibel P. (eds). Iconoclash: Beyond the image wars in science, religion, and art. Cambridge, Massachusetts: The MIT Press, 2002.

Latour, B. On technical mediation. Common Knowledge 1994: 3; 2; 29-64.

Livingstone M. Vision and Art: The Biology of Seeing. Harry N Abrams, 2002.

MacCurdy E. The notebooks of Leonardo da Vinci. London: Cape, 1938.

Medicine man: The Forgotten Museum of Henry Wellcome. London: British Museum Press, 2003.

Molenaar JC. Anatomie als schouwspel. Uit de bibliotheek van de Vereniging Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. Govard Bidloo: Ontleding des Menschelijken Lichaams; 1689; en William Cowper: The Anatomy of Humane Bodies; 1698.

Mueller RE. The Science of Art. London: Rapp & Whiting, 1967.

Naimark, M. Truth, Beauty, Freedom, and Money: Technology-Bassed Art and the Dynamics of Sustainability. Lenardo Journal Report, 2003. www.artslab.net

Nitske WR. Wilhelm Conrad Roentgen. Arizona: The University Press, 1971.

Oldendorf WH. The quest for an image of the brain: Computerized Tomography in the Persepective of Past and Future Imaging Methods. New Yourk: Raven Press Books, 1980

Ottino JM. Is a picture worth 1,000 words? Exciting new illustration technologies should be used with care. Nature 2003 Vol 421;474-6.

Palmer J. Exploring the micro-cosmos. Printmaking Today Summer 2004; 12- 14.

Pasveer B. Shadows of Knowledge: making a representing practice in medicine: x-ray pictures and pulmonary tuberculosis, 1895-1930. Amsterdam: 1992.

Pearson H. CSI: Cell Biology. The Journal of Cell Biology Vol 434; 2005: 952-3.

Pevsner J. Leonardo da Vinci’s contributions to neuroscience. Trends in Neuroscience 2002; Vol 25: nr 4: 217-20.

The Quick and the Dead: Artists and Anatomy. Catalogue of a National Touring Exhibition organised by the Hayward Gallery, London, for the Arts Council of England. Manchester: Cornerhouse Publications, 1997.

Ramachandran VS, Hirstein W. The Science of Art: A neurological theory of aesthetic experience. Journal of Conscious Studies; controversies in science and the humanities, Vol. 6, No 6-7, June/July 1999;15-51.

Ramxf3n y Cajal, S. Recollections of My Life. MIT Press, Cambridge, Massachusetts: 1989.

Root-Bernstein, Robert. Art Advances Science. Nature 2000:407: 134.

Rossner M, Yamada KM. What’s in a picture? The temptation of image manipulation. The Journal of Cell Biology, Volume 166, Number 1, July 5, 2004 11-15

Snow CP. The two cultures: and a second look. Cambridge University Press. New York: 1963.

Stafford, B. Body Criticism: Imaging the Unseen in Enlightenment Art and Medicine. Cambridge, Massachusetts, The MIT Press, 1991.

Thompson C, Prichard JW, Alger JR, Turner R. Brain imaging: the NMR revolution. British Medical Journal 2003; Vol 7220: 1302.

Traces of Science in Art. Catalogue of Exhibition in the Trippenhuis from June 27 through August 1998, celebrating 190th birthday of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW).

Treicler P, Cartwright L, Perley C. The visible woman. New York: NYU Press, 1998.

Tsiaris A. The Architecture and design of Man and Woman. Doubleday, 2004.

Tufte ER. Visual explanations: Images and Quantities, Evidence and Narrative. Connecticut: Graphics Press, 1997.

Under the skin. Catalogue Stiftung Wilhelm Lehmbruck Museum. Ostfildern-Ruit: Hatje Cantz Verlag, 2001.

Vitz PC, Glimcher AB. Modern Art and Modern Science: THE PARALLEL ANALYSIS OF VISION. Praeger R. Scientific, 1984.

Waldby C. The visible human project: Informatic bodies and posthuman medicine. London: Routledge, 2000.

Webster S. Science and Society: Art and science collaborations in the United Kingdom. Nature Reviews Immunology 2005: 5: 965-69.

Weghorst SJ, Sieburg HB, Morgan K. Medicine meets virtual reality: Health care in the information age. Amsterdam: IOS Press, 1996.

Wilson S. Information Arts: Intersections of Art, Science and Technology. Massachusetts: MIT Press, 2003.

Wolf-Heidegger G, Cetto A. Die anatomische Sektion in bildlicher Darstellung. Basel: Karger, 1967.

Wolpert L. Which side are you on? The Observer, 10 March 2002.

Zeki S. Inner Vision: An Exploration of Art and the Brain. Oxford: Oxford University Press, 1999.

Zeki S. Art and the Brain. Journal of Conscious Studies; controversies in science and the humanities, Vol. 6, No 6-7, June/July 1999;76-96 .

Zwijnenberg R. Het gereflecteerde lichaam. Rede. Maastricht: 2000.

Fonds Vereniging Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde

Titel: ‘De geneeskunde binnenstebuiten: digitale medische beeldvorming en kunst.’

Programma: Fonds Vereniging Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde
Deelprogramma: Project op het raakvlak van geneeskunde, maatschappij en kunst
Duur: 24 maanden

Inleiding
De anatomie en pathologie van de mens zijn door de eeuwen heen op verschillende wijzen op beeld vastgelegd. Voordat er sprake was van medische beeldvormingtechnieken, waren het vanaf de Renaissance de ‘wetenschappers-kunstenaars’ – met als bekendste voorbeeld Leonardo da Vinci – die het lichaam openbaarden en hun visuele ontdekkingen aan het papier toevertrouwden.

Vanaf het moment dat de microscoop haar intrede deed in de achttiende eeuw, hebben beeldvormingtechnieken een niet uit te wissen plek ingenomen binnen de ontwikkeling van de geneeskunde. Naast beeldvorming van morfologische structuren via rxf6ntgen en echo, zijn vervolgens niet-invasieve technieken ontwikkeld die processen binnen het lichaam in beeld brengen. In de eenentwintigste eeuw is er vrijwel geen medisch specialisme te noemen dat niet afhankelijk is van beeldvormende technieken.

Kunst en geneeskunde zijn altijd nauw verweven geweest, en waren eens synoniem. De heren van de kunst werden artsen in vroegere tijd ook wel genoemd. Heden ten dage is de relatie tussen geneeskunde en kunst nog steeds niet bekoeld. Verschillende moderne kunstenaars kiezen ervoor om de wereld van de geneeskunde in hun werk te betrekken. Vaak betrekken zij de medische wetenschappen daarbij, uiteraard binnen een andere culturele context en met andere uitkomsten.
Verschillende projecten zijn te noemen waarbij medici en kunstenaars nauw samenwerken op het gebied van de geneeskunde, in het bijzonder de medische visualisering. Voor de kunstenaars een unieke kans om inspiratie op te doen vanuit de geneeskunde, en vanuit de medische wetenschap de mogelijkheid om op een geheel nieuwe manier te kijken naar onderzoek.

‘De geneeskunde binnenstebuiten’ beschrijft de opkomst en ontwikkeling van de beeldvorming in de geneeskunde, en het gebruik van ‘medische’ beelden binnen de kunst. De relatie tussen geneeskunde en kunst wordt aan de hand hiervan beschreven.

Vraagstelling en deelvragen
Wat is de relatie tussen medische visualisering en kunst?

De eerste fase van het onderzoek bestaat uit een literatuurstudie en een inventarisatie van kunstuitingen op het gebied van medische beeldvorming. De focus is op moderne beeldende kunst. Het onderwerp wordt vanuit een internationaal perspectief benaderd.

Het onderzoek bestaat uit de volgende deelvragen:

I) Welke medische beeldvormingtechnieken zijn er te onderscheiden? Opkomst en ontwikkeling van de beeldvorming binnen de geneeskunde. (Hoofdstuk 1)
II) Hoe worden medische beeldvormingtechnieken gebruikt binnen de kunst? Per beeldvormende techniek wordt een link gelegd met de kunst. (Hoofdstuk 2)
III) Wat zijn de resultaten van samenwerkingsverbanden tussen medici en kunstenaars? (Hoofdstuk 3)
IV) Technologie brengt kunst en geneeskunde (weer) samen. Voorbeelden vanuit de geneeskunde op het gebied van virtual reality dienen om deze stelling te onderschrijven. (Hoofdstuk 4)
V) Wat is de relatie tussen medische visualisering en kunst? (Hoofdstuk 5)

HOOFDSTUK 1 beeldvormingtechnieken in de geneeskunde
Het eerste hoofdstuk beschrijft de ontwikkeling van de beeldvorming binnen de geneeskunde. De vraag staat centraal wat de bijdrage is (geweest) van de verschillende beeldvormingtechnieken aan de geneeskunde. De ontwikkeling van de beeldvorming binnen de geneeskunde wordt beschreven aan de hand van grote doorbraken zoals de microscoop, rxf6ntgenstraling, en digitale technieken als de laparoscoop, endoscoop en verschillende soorten scans.
De razendsnelle ontwikkeling van de informatietechnologie heeft de medische beeldvorming een enorme duw gegeven. De echo- en endoscoop, en de MRI-, CT-, PET- en MEG-scans verschaffen de medici een beter inzicht in het (dis)functioneren van het menselijk lichaam, op zowel fysiek als mentaal vlak. De nadruk ligt op (moderne) digitale medische beeldvormingtechnieken vanaf de jaren tachtig, met als afsluiting virtual reality.

Literatuur:
1. Blume S. Insight and Industry: On the dynamics of Technological Change in Medicine. Massachusetts: MIT Press, 1992.
2. Cartwright L. Screening the body. Minnesota: University of Minnesota Press, 1995.
3. Galison PL, Jones CA. Picturing Science, Producing Art. Boston: HS, 1998.
4. Gould SJ, Purcell RW. Crossing Over; Where Art and Science Meet. New York: Three Rivers Press, 2000.
5. Kevles B. Naked to the bone: Medical Imaging in the Twentieth Century. New York: Rutgers University Press, 1997.
6. Maassen H. Macroscopie op microniveau. Medisch Contact jubileumspecial, nov. 1999.
7. Sixe2n E. Strange and Charmed: Science and the Contemporary Visual Arts. Calouste Gulbenkian Foundation, 2000.
8. Treicler P, Cartwright L, Perley C. The visible woman. New York: NYU Press, 1998.
9. Wildevuur SE. Technology or clinic driven? De MEG haalt het in de hersenen. Medisch Contact 1997;51/52:1614-16.
10. Zwijnenberg R. The Writings and Drawings of Leonardo da Vinci. Order and Chaos in Early Modern Thought. Cambridge University Press, 1999.

HOOFDSTUK 2 MEDISCHE BEELDVORMINGTECHNIEKEN IN DE KUNST
Binnen de kunst zijn medische beeldvormingtechnieken op verschillende manieren toegepast of hebben ter inspiratie gediend. Per beeldvormingtechniek wordt gekeken hoe deze is gebruikt binnen de kunst.
In dit hoofdstuk wordt aandacht geschonken aan verschillende cases studies. Slechts een greep: Kunstenaars zijn en worden nog steeds gexefnspireerd door de schoonheid en mysterie van de microscopische wereld. Lynn Gamwell, curator van the Gallery of Art and Science in New York, haalt in haar publicatie ‘Exploring the invisible: Art, Science, and the Spiritual’ (2002) verschillende voorbeelden aan, waaronder ‘In Sickness and in Health’ van Ross Bleckner.
Of er een relatie is tussen kunst en wetenschap en welke die is, daarover lopen de meningen nogal uiteen. Wetenschapper Stephen Jay Gould is ervan overtuigd dat beide elkaar versterken. In zijn samenwerking met fotografe Rosamund Purcell geeft hij aan dat kunst en wetenschap elkaar aanvullen en verrijken op een manier die anders niet mogelijk is. Dit komt tot uitdrukking door de manier waarop tekst – door Gould – en beeld – door Purcell – in de publicatie ‘Crossing over; Where Art and Science Meet’ (2000) elkaar wederzijds bexefnvloeden en tot leven brengen.

Literatuur
1. Gamwell L. Beyond the Visible-Microscopy, Nature, and Art. Science 2003;299:49-50.
2. Gamwell L. Exploring the Invisible: Art, Science and the Spiritual. Princeton: Princeton Un. Press, 2002.
3. Gould SJ, Purcell RW. Crossing Over; Where Art and Science Meet. New York: Three Rivers Press, 2000.
4. Identity and alterity: figures of the body 1895/1995. La Biennale di Venezia, 46. Esposizione Internazionale d’Arte. Venetixeb: Marsilio Editori, 1995.
5. Under the skin. Catalogue Stiftung Wilhelm Lehmbruck Museum. Ostfildern-Ruit: Hatje Cantz Verlag, 2001.
6. Wilson S. Information Arts: Intersections of Art, Science and Technology. Massachusetts: MIT Press, 2003.

HOOFDSTUK 3 MEDICI EN KUNSTENAARS
In hoofdstuk 3 wordt dieper ingegaan op samenwerkingsverbanden tussen medici en kunstenaars. Zo is de Britse Wellcome Trust actief op het gebied van geneeskunde en kunst en heeft in maart 2002 de Two10 Gallery in het Londense Science Museum geopend. Thematische tentoonstellingen worden georganiseerd rondom geneeskunde en cultuur, waarbij geneeskunde wordt geplaatst binnen de context van kunst en kunstenaars voor een bepaalde tijd worden gekoppeld aan een wetenschapper. De ervaringen die inmiddels zijn opgedaan bij de Wellcome Trust – onder andere opgeslagen in dagboeknotities door de kunstenaars – kunnen inzicht verschaffen in de interactie tussen medische wetenschap en kunst.
Kunstenaar Andrew Carnie werkte – voor de Wellcome Trust-tentoonstelling ‘Head on’ -nauw samen met Dr Richard Wingate van het MRC Centre for Developmental Neurology van King’s College, en Professor Richard Frackowiak, hoofd van het Functional Imaging Laboratory van het Institute of Neurology te London. ‘Magic Forest’ is een gevolg van de samenwerking: een hommage aan de schoonheid en complexiteit van de hersenen en de continue verandering ervan, zichtbaar gemaakt door een installatie met 160 dia’s.

Nauw betrokken bij ‘Head on’ is Professor Martin Kemp, Hoogleraar Kunstgeschiedenis aan de University of Oxford (UK). Hij richt zich op onderzoek naar kunst en wetenschap, met name hoe de toegepaste kunst wetenschap vertaalt naar de maatschappij. Hij schrijft hierover regelmatig in zijn column in Nature in de serie over Art and Science, Art and Image, Science and Image and Science and Culture.
Kemp is een van de initiatiefnemers geweest in 2001 voor de tentoonstelling ‘Spectacular Bodies: The Art and Science of the Human Body from Leonardo to now’ in de Hayward Gallery in London. Zijn interesse gaat niet zozeer uit naar het aantonen van een relatie tussen (medische) wetenschappen en kunst, maar meer naar het resultaat van samenwerkingsverbanden tussen beide.

Literatuur
1. Dijck J van. Het transparante lichaam. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2001.
2. Frenkel F. Envisioning Science: The Design and Craft of the Science Image. Boston: MIT Press, 2002.
3. Kemp M. Seen and Unseen. Visual Angles on Art and Science. NY: Perseus Book Groups, 2003.
4. Ottino JM. Is a picture worth 1.000 words? Exciting new illustration technologies should be used with care. Nature:421;474-76.
5. Tufte ER. Visual explanations: Images and Quantities, Evidence and Narrative. Connecticut: Graphics Press, 1997.
6. Wildevuur SE. Het onzichtbare zichtbaar maken: interview met fotograaf dr. H.C. Lennart Nilsson. Medisch Contact 1999; Jubileumspecial: 34-37.

HOOFDSTUK 4 TECHNOLOGIE: DE BROEDER VAN KUNST EN WETENSCHAP
Kunst en geneeskunde – met name de anatomie – zijn vanaf de Renaissance onlosmakelijk verbonden geweest. Lange tijd daarna is de anatomie alleen voorbehouden aan een selecte groep, met name geneeskundigen. Kunst en geneeskunde vinden elkaar heden ten dage weer op het vlak van de technologie. Aan de hand van voorbeelden wordt getoond hoe de multidisciplinaire samenwerking zoals bij virtual reality meer oplevert dan de som der delen. Kunstenaars hebben met name bijgedragen aan de ontwikkeling van virtual reality in de vormgeving van beelden, de animatie.

Wat een jaar of tien geleden nog een utopie leek, is werkelijkheid geworden. Neurochirurgen opereren aan de hand van virtuele beelden en worden via een 3D-beeld op een monitor naar het te opereren gebied in de hersenen geleid, waar met behulp van virtual reality-technieken de operatie tot in precisie kan worden uitgevoerd.

De multidisciplinaire aanpak op het gebied van virtual reality heeft tot veelbelovende projecten geleid. Zo heeft het Amerikaanse brandwondencentrum Harborview Burn Center, University of Washington de virtuele omgeving Snowworld gecrexeberd voor brandwondenpatixebnten tijdens de zeer pijnlijke wisseling van het verband.
Met een speciale bril op kunnen zij vanuit hun ziekenhuisbed een virtuele tocht te maken door een ijslandschap dat voert door een ijzige kloof met een ijskoud, snelstromend riviertje en bevroren watervallen, ze kunnen sneeuwballen gooien naar sneeuwmannen en iglo’s bouwen. Deze vorm van pijnbeheersing blijkt daadwerkelijk effectief. De patixebnten dienen zichzelf tijdens de wisseling van het verband via het morfine-infuus lagere doses toe als ze ronddwalen in de virtuele sneeuwwereld.[1]

Ook bij de ontwikkeling van het virtuele revalidatieprogramma CAREN, hebben kunstenaars en wetenschappers elkaar gevonden. Op een platform in een virtuele omgeving kunnen patixebnten met een prothese revalideren door een virtuele tramrit of een boottochtje te maken. Patixebnten kunnen tevens worden getest op evenwichtsstoornissen, waarop de revalidatie kan worden aangepast.

Literatuur
1. Gerchow J. Ebenbilder. Kopien von Kxf6rpern- Modelle des Menschen. Essen: Hatje Cantz Verlag, 2002.
2. Otten R, Wildevuur SE. Virtual reality: Toegang tot een nieuwe werkelijkheid. Medisch Contact 1995; 50;51/52:1644-48.
3. Von Hagens G. Kxf6rperwelten: de fascinatie van echtheid. Expositiecatalogus.
4. Weghorst SJ, Sieburg HB, Morgan K. Medicine meets virtual reality: Health care in the information age. Amsterdam: IOS Press, 1996.
5. Wildevuur SE. Virtual reality en telegeneeskunde. De geneeskunde is dood, lang leve de geneeskunde! Medisch Contact 1996;51;40:1267-69.
6. Wildevuur SE. Meerwaarde medische technologie: beter met beter. Medisch Contact 1997;51/52:1628.
7. Wildevuur SE. Kxf6rperwelten… en tot stof zult gij wederkeren. Medisch Contact 1998;53;8:257-262.
8. Wildevuur SE. Wandelen in kankercellen: de virtuele cel. Medisch Contact 1999; Jubileumspecial: 52-55.
9. Wildevuur SE. Inventiviteit in schone eenvoud: virtueel revalideren met CAREN. Medisch Contact 1999;54;16:566-69.
10. Zwijnenberg R. Lezing ‘Wetenschapsjournalist xe9n kunstcriticus’. Verschenen in de symposiumbundel door Willems J, Lindhout R (ed). Wetenschapsjournalistiek. Publicatie naar aanleiding van het symposium Wetenschapsjournalistiek – Is de optiek van wetenschapsjournalistiek te beperkt? Amsterdam: Dienst Communicatie VU Amsterdam, 2002.

HOOFDSTUK 5 CONCLUSIE
Het afsluitende hoofdstuk brengt de informatie uit de vorige hoofdstukken samen en beschrijft wat de relatie is tussen medische visualisering, geneeskunde en kunst en waartoe een multidisciplinaire aanpak op het gebied van medische visualisering kan leiden. Wat voegt medische visualisering toe aan het geschreven en gesproken woord binnen de geneeskunde, en wat kan de rol van betekenis zijn van de kunst?

[1] http://www.hitl.washington.edu/projects/burn/